Bu dersimizde LUI (Line User Interface) olarak bilinen komut satırını kullanarak Linux’un temel komutlarını tanıyacağız. İlk olarak Linux Grafik Arayüzü ile Linux LUI yani komut satırı arasındaki farktan bahsedelim. Sonrasında Temel komutların kullanımını görsel anlatımla destekleyerek anlatacağız.

Derslerimizde Linux Ubuntu işletim sistemi kullanılacaktır.

Niçin LUI(Line User Interface) kullanırız?

 

Linux Giriş derslerimizde LUI ile Grafik Arayüzü arasındaki farkları ayrıntılı olarak anlatmıştık. Dileyenler burdan (Linux Dünyasında Shell (Kabuk) ve Root Nedir?) bakabilirler.

Kısaca değinecek olursak, Grafik arayüzü ile Linux’da çoğu şeyi yapabilirsiniz. Ancak Linux’ta esas olan her şeyi komut satırından yapabilmektir.

Genelde grafik arayüzünde olan her şeyin bir karşılığı da komut satırında vardır. Hatta komut satırında grafik arayüzünde olan özelliklere çok daha fazla parametre verme imkanına da sahipsiniz.

Aslında Linux’un esas kullanım alanı komut satırıdır. Komut satırı kullanımı öğrenmek ve kodları tanımak adına Linux’da kullanılan Temel Komutların anlatımı ile devam edelim.

Linux Ubuntu’da terminali yani komut satırının nasıl açılacağını bilmeyenler burdan öğrenebilirler.
 

Linux Temel Komutlar

 

Sıklıkla kullanılan bilinmesi gereken Linux Temel Komutlarının her birini ayrı ayrı başlıklar altında ele alacağız.

 

man Komutu

 

İlk öğrenmemiz gereken komut man komutudur. man, ingilizce “manual” kelimesinden gelir. manual yani Türkçeye el kitabı olarak çevirebileceğimiz kelimenin kısaltılmış halidir.

komutunu yazıp enter’a bastığınızda size man komutunun nasıl çalıştığını açıklayan bir sayfa gelecektir.

linux temel komutlar man komutu

Herhangi bir komutu man komutu ile beraber verdiğinizde o verilen komutun kullanım sayfasına ulaşmış olursunuz. Yani man komutu, verilen komut hakkında detaylı bilgilere erişebileceğiniz bir sayfayı karşınıza getirir. Karşınıza gelen bu sayfadaki açıklamalar ingilizcedir.

Eğer komut sayfası bir sayfadan fazla ise diğer sayfalara space tuşuna basarak geçebilirsiniz. Tekrardan komut ekranına gelmek için de “q tuşuna” basmanız yeterlidir.

space tusu hangisidir

Bilgisayar dünyasına biraz aşina olan insanlar “ping komutu“nu bilirler. Bu komutun linux da nasıl kullanıldığını merak ettiğinizde kullanım detaylarına erişmek için

diyerek enter a basmanız yeterlidir.

linux temel komutlar man ping komutu

Linux Ubutnu Temel Komutlar Ping Komutu

Yukarıdaki resimde “ping komutunun kullanım” bilgisi verilmiştir. Köşeli parantez içerisinde ifadeler optional yani isteğe bağlıdır. Duruma göre ister kullanır ister kullanmazsınız ancak komutun en sonunda bulunan destination ile ifade edilen yere hedef ip ya da isim vermeniz gerekir.

man komutu ile aynı işleve sahip bazı komutlar var. Bunlardan info komutu, man komutu gibi çalışır. Komutlar hakkında kişiye bilgi verir. Ancak man komutuna göre daha ayrıntılı bilgi verir.

Kullanımı : “info ping”

whatis komutu, aranan içeriği kütüphane içerisinde aratır ve sonucu ekrana yansıtır.

Kullanımı : “whatis uname”

file komutu da bu komut ile kullanılan dosya hakkında bilgi verir. file a.txt şeklinde kullanılır. Ancak dosya adını verirken yerini de belirtmek gerekiyor.

 

ls Komutu

 

ls komutu ; windows’taki dir komutu‘nun karşılığıdır. Listeleme işlemi yapar.

komutunu yazıp enter’a bastığımızda, bulunduğunuz dizindeki dizin ve dosya isimlerini getirecektir.

Linux Ubuntu Temel Komutlar ls Komutu

Linux’ta ls komutu; bulunduğunuz dizindeki dosyaların listesini getirir. Mavi renkte olanlar klasörlerdir (directory, dizin) . ls komutu, tek başına kullanılabileceği gibi ek parametreler de alabilir:

1.  ls -a  Gizli dosya ve klasörleri  diğer dosyalarla birlikte gösterir. Linux’ta gizli dosya ve klasörler “. ” (nokta) karakteriyle başlar
2.  ls -R  Dizinleri listelerken alt klasörlerini de gösterir.
3.  ls -l  Uzun listeleme yapar  (sahip, izinler, boyut ve tarih dahil) ls | less : Uzun listeleri kısaltır (sadece isimleri ile verir)
4.  ls -lh  Dosya boyutlarını kolay okunabilecek şekle dönüştürür. ÖR :  ls -lh ya da ls Belgeler -lh şeklinde kullanılır.
5.  ls -laRh  Birden fazla parametreyi ard arda verebilirsiniz. ls -laRh Belgeler ya da ls Belgeler -laRh şeklinde kullanılabilir.

 

ls komutunu  -l parametresi ile kullandığımızda directory’leri liste şeklinde gösterir.

yazıp Enter’a bastığınızda  uygulamasını aşağıdaki gibi görebilirsiniz.

temel linux komutlari ls l komutu kullanimi

dr ile başlayan ifadeler directory demektir, Windowstaki folder yani klasör ile aynı anlamda kullanılır. “-“ ile başlayanlar ise dosyaları ifade eder.

Kullandığınız Linux dağıtımınızda dizin terminal renklendirme özelliği yoksa “ls –color” komutu ile o özelliği verebilirsiniz.

Temel linux komutları ls color komutu kullanımı

ls komutunun diğer kullanımları aşağıdaki gibidir :

1.  ls  Aktif klasördeki tüm dosya ve dizinleri listeler.
2.  ls Belgeler  Aktif klasördeki Belgeler klasörünün içerisindeki dosya ve dizinleri listeler.
3.  ls ..  Bir üst klasörün içeriğini listeler.
4.  ls ../*.htm   Bir üst klasördeki uzantısı .htm olan dosyaları listeler.
5.  ls ~  Kullanıcının home dizininin içeriğini listeler. ( /home/elektroyazilim )
6.  ls ../../Klasor1/Klasor2/deneme.htm  İki üst klasördeki Klasor 1 içerisindeki Klasor2 içerisinde bulunan deneme.htm dosyasını listeler.
7.  ls deneme.htm  Aktif klasördeki deneme.htm dosyasını listeler.
8.  ls a?e.htm  Aktif klasördeki a ile başlayan 3.karakteri e olan 3 harfli ve uzantısı htm olan dosyaları listeler.
ls komutu; le ve s harfleri ile yazılır.
 

pwd Komutu

 

pwd ; Print Working Directory kelimelerinin kısaltılmış halidir. Linux da pwd komutu ise şu an çalıştığımız dizini gösterir.

kodunuz yazıp enter a bastığımızda

Linux Ubuntu Temel Komutlar pwd Komutu

Çalıştığımız dizini verir.

 

cd Komutu

 

cd ; change directory kelimelerinin kısaltılmış halidir. Linux da root dizini olduğundan bahsetmiştik. Linux da Root dizini başlangıç dizini olarak geçer. cd komutu ile dizinler arası geçiş yapabiliriz. Aktif dizini değiştirebiliriz.

yazıp Enter’a bastığımızda Müzik klasörüne geçmiş oluruz.

Linux Ubuntu Temel Komutlar cd Komutu

komutu ile de root dizinine geçiş yapabiliriz. cd / komutu“, root dizinine geçmeyi sağlar.

Linux Ubuntu Temel Komutlar cd Komutu Root dizinine geçiş

Root dizininde olduğumuzu göstermek için ls komutu ile bulunduğumuz dizindeki dosyaları listeledik. pwd komutu ile de bulunduğumuz dizini göster dedik. “/” ifadesi root u simgeler.

(Nokta) . aktif bulunduğunuz dizini ifade eder. ~ tilda işareti ise kullanıcısı olduğunuz directory nin ana dizinini gösterir. ( /home/elektroyazilim)

cd komutunu kullanırken hangi dizine geçmek istiyorsanız o dizinin tam yolunu belirtmek gerekir. Mesela ben kendi kullanıcı adımın olduğu dizine geçmek istiyorsam onun bulunduğu yolu tam olarak yazmam gerekir.

temel linux komutlari cd komutu kullanimi ornek 1

cd .. komutu” ise bir üst dizine (directory) çıkmak için kullanılır.

yazıp enter’a bastığımızda, elektroyazilim dizininden bir üstteki home dizinine çıkmış olduk.

temel linux komutlari cd komutu kullanimi ornek 2

cd ile .. komutunu kullanırken araya bir boşluk karakteri geldiğini unutmayın.

cd komutu tek başına da kullanılabilir.

yazıp Enter’a bastığımızda, bizi home dizinine götürür. Kurulumumuzla gelen yere götürür.

Terminaldeki renklendirme özelliği her Linux dağıtımında olmayabilir. Var olup da defaultta aktif olmayabilir.

Eğer bizim gibi Linux’un Ubuntu distrosunu kullanıyorsanız terminal renklendirme özelliğini açabilirsiniz.  Bunun için Linux Ubuntu’da Renkli Terminali Aktifleştirme makalemizi okuyabilirsiniz.

Linux’ta bütün komutlarda geçerli olmak üzere bir komuta bir kelimeden fazla (yani boşluk içeren) bir argüman vermemiz gerekiyorsa ilgili metni çift tırnak arasına alırız.
 

whoami Komutu

 

whoami; İngilizce “Who am i ?” kelimelerinin birleştirilmesi ile oluşturulmuş ve ben kimim anlamına gelir. whoami komutu da şu an ki aktif kullanıcıyı gösterir.

yazıp enter a bastığımızda aşağıdaki resimde olduğu gibi elektroyazilim kullanıcımızı gösterdi.

temel linux komutları whoami komutu kullanimi

 

w Komutu

 

whoami komutunun o an oturumu kullanan aktif kullanıcının kim olduğunu gösterdiğini söylemiştik. w komutu da benzer bir işlev görür. whoami komutundan farklı olarak w komutu, login olmuş olan diğer kullanıcıları da listeler.

yazıp Enter’a bastığımızda, bize aktif kullanıcıların listesini getirecektir.

temel linux komutları w komutu kullanimi

Sistemimizde şu an bir kullanıcı olduğundan ismini kısaltarak göstermiş. (8 karakter limiti olduğundan-elektroy)

 

uname Komutu

 

uname komutunun kullanımı ise aşağıdaki gibidir:

yazıp Enter’a bastığımızda bize Linux dağıtımımızın ismini verecektir.

Linux dağıtımının ismini veren kod

Yukarıdaki resme baktığımızda 4.13.0 versiyonuna sahip Ubuntu distrosunun kurulu olduğunu ve diğer detayları vermektedir. uname kodu, kernel detaylarını gösterir.

 

sudo Komutu

 

Linux Ubuntu’nun tasarımını yapan insanlar, Ubuntu’nun güvenli olmasını istedikleri için root kullanıcısını default kullanıcı olarak seçmezler.

Linux Ubuntuyu ilk kurduğumuzda oluşturduğumuz kullanıcı sürekli root yetkisine sahip değildir.  Program kurmak, program silmek gibi  root yetkisi gerektiren (admin yetkisi) durumlarla karşılaşıldığında root yetkisine geçmek gerekir.

sudo ; super user do kelimelerinin kısaltılmış halidir. sudo komutu kullandığımızda kullanıcımıza, kullanacağımız komutu root yetkisi ile yap demiş oluruz.

yazıp Enter’a bastığımızda bizden elektroyazilim kullanıcımızın şifresini istiyor. Şifreyi yazıp Enter’a basıyoruz.

temel linux komutlari sudo komutu kullanimi

Linux, şifre işlemlerinde yazılan şifre karakterlerini göstermemektedir. Ama yazabilirsiniz ve silebilirsiniz. Bu tamamen güvenlik amaçlıdır.
 

apt Komutu

 

apt komutu, uygulama kurmak için kullanılan bir komuttur. Normalde Linux’da olmayan bir paketi admin yetkisi de vererek

diyerek, kurmak istediğiniz paketi kurabilirsiniz. Mesela biz Linux’da olmayan tasksel paketini kurarak komutun kullanımını test edelim.

linux temel komutlar apt komutu kullanimi tasksel kurma

apt, normalde paket yönetimi yapan bir komuttur. apt; “Advanced Packaging Tool” kelimelerinin kısaltılmasından oluşmuştur.

apt komutu ile paket kurma, paket kaldırma, update etme, upgrade etme, paket arama ve kullanılmayan paketleri kaldırma gibi daha bir çok işlemi yapmanız mümkündür. Komutun kullanımı ile alakalı detaylara “man apt” diyerek erişebilirsiniz.

 

tasksel Komutu

 

tasksel, Linux üzerinde kurulan özel bir programdır. Bünyesinde hazır yazılım paketlerini içerir.  Özellikle Ubuntu tarafında desteklenen bir programdır. (Başka destekleyen distrolar da var) Sunucu tarafında kullandığımızda işlerimizi çok kolaylaştıran programlardan bir tanesidir.

Linux Sunucusu üzerine kurulumlar yapılırken, Linux’un O işe özel bir dağıtımı seçilir. Mesela Mail Server kurmak istiyorsanız, Mail Server’a yönelik bir dağıtım seçilerek o kurulur. Ya da Web Server kurmak istiyorsanız ona yönelik bir dağıtım seçilir.

Diyelim ki Ubuntu’nun Server versiyonunu ya da Desktop versiyonunu kurdunuz. Bunun hazır bir Mail Server ya da Web Server olarak çalışmasını istiyorsunuz. Normalde böyle bir işlem yapmak için ilk olarak Linux işletim sistemini kurarsınız. Sonrasında o amaca yönelik, uygulamaları kurarsınız.

Mesela  PHP sitelerinizi yayınlamak için bir Web Server kuracaksınız.. İlk olarak Apache sunucusunu, sonra veritabanı olarak MYSQL kullanmışsanız MYSQL sunucusunu kurarsınız. Sonrasında Apache’nin PHP modüllerini, PHP’nin MYSQL’e bağlanması için gereken modülleri kurarsınız.

Hatta https için Apache üzerine sertifika kurulumu yapmanız gerekir. Bu kurulumların hepsini tek tek kurmanız gerekir. Ve bu kurulumların nasıl yapılacağını bilmeniz ve vakit ayırmanız gerekir.

tasksel komutu bu konuda insanlara oldukça kolaylıklar sağlar. Admin yetkisi ile çalışan bu komutun çalışması için ilk önce kurulması gerekir. Biz bir önceki başlıkta apt komutunu anlatırken örnek olarak tasksel kurulumunu yapmış olduk.  Sizler de ordan bakabilirsiniz.

tasksel programı, makaleyi yazdığımız tarih itibariyle kullandığımız ubuntu versiyonunda gelmemiştir. Bu sebeple bizim kurulumu yapmamız gerekti. Ancak belki Ubuntu’nun ilerleyen sürümlerinde paket kurulu olarak gelebilir.

Şimdi tasksel komutunun uygulamasına geçelim.

temel linux komutlari tasksel komutu kullanimi

yazıp Enter’a bastığımızda, hazır paketlerin olduğu bir kurulum listesi gelmektedir.

temel linux komutları tasksel kullanimi dns server kurulumu 2

Ok tuşlarını kullanarak DNS Server‘a kadar geldik. Amacımız DNS Server kurulumu yapmak. Sonrasında boşluk tuşuna basarak yıldızlı seçim yapıyoruz. Tab tuşu ile  Tamam butonunu aktif ettik ve Enter‘a basıyoruz.

temel linux komutlari tasksel komutu kullanimi kullanici yetkisi hatasi

Tasksel komutu kullanıcı yetkisi hatası verdi. Kullanıcımıza sudo komutu ile admin yetkisi vererek tekrardan aynı adımları uyguluyoruz.

diyerek aynı kurulum sayfasında DNS Server‘ı seçiyoruz. Space tuşuna basarak seçimimize yıldız ekliyoruz. Tab tuşuna basarak Tamam butonunu aktif edip Enter‘a basıyoruz.

Kurulumlar otomatik olarak kurulmaya başlandı.

temel linux komutlari tasksel dns server kurulumu

tasksel komutu, hızlı bir şekilde paket kurulumları yapmanızı sağlar.

 

shutdown Komutu

 

Linux’da shutdown komutu; adından da anlaşılacağı üzere bilgisayarı kapatma işlevini yerine getirir.  Bu komut ile bilgisayarınızı anında kapatabileceğiniz gibi önceden belirlemiş olduğunuz bir zamanda da kapanmasını ayarlayabilirsiniz.

Admin yetkisi gerektiren bir komuttur. Biz komutların başına sudo koymasak da siz varmış gibi farzedebilirsiniz.

Shutdown komutunun kullanım örnekleri aşağıdaki gibidir:

komutu ile bilgisayarınızı hemen kapatabilirsiniz.

temel linux komutlari shutdown komutu kullanimi 1

komutu ile de bilgisayarınız yeniden başlatabilirsiniz.

temel linux komutları shutdown komutu yeniden baslatma

shutdown -r now komutu ile reboot komutu aynı işe yaramaktadır.

Bilgisayarınızı belirli bir saatte kapatmak için shutdown komutunun yanına kapatma saatini yazmalısınız.

Linux Zaman Ayarlı Kapatma

 

İşlem (Process) Yönetimi Komutları

 

Bu bölümde Linux üzerinde İşlem Yönetiminden bahsedeceğiz. İşlem yönetiminde kullandığımız kodlara değineceğiz.

 

top Komutu

 

top komutu, çalışmakta olan prosessleri yani işlemleri gerçek zamanlı olarak gösterir. top Komutu, en çok CPU ve RAM kullanan işlemleri anlık olarak gösterir.

Linux islem yonetimi temel komutlar top komutu kullanimi 1

top komutunu yazıp Enter’a bastığımızda, çalışan işlemler listelenmektedir.

Aşağıdaki resimde Command kısmında o uygulamanın hangi komutla çalıştığı, PID kısmı ise o uygulamaya özel ID’sidir. Her process için özeldir. Her process’in kendine özel uniq tek bir ID si vardır. O ID ise PID dir. (Process ID)

Aşağıdaki resme baktığımızda top komutunun hemen altında istatistik verilerin olduğu gözükür. CPU yani işlemcinin yüzde kaçı kullanılıyor. Hafızanın ne kadarı kullanımda ne kadarı boş gibi bilgiler veriliyor.

Bu listede, klavyeden büyük M harfine bastığımızda Memory’e göre sıralama yaparken büyük P harfine bastığımızda işlemciye göre sıralama yapar.

Linux islem yonetimi temel komutlar top komutu kullanimi 2

Bu listeden çıkmak için klavyeden q tuşuna basmanız yeterlidir. top komutu özellikle sunucu bilgisayarlarda sıklıkla kullanılan bir komuttur. Sunucunuzun durumunu kontrol edersiniz.

top komutu basitçe şu an hangi processlerin çalıştığını ve çalışan işlemlerin sistem kaynaklarının ne kadarını kullandığını gösterir.

linux komutlar top komutu siralama

komutunu yazıp entera bastığımızda sistem kaynaklarını kullanan işlemlerin CPU kullanımlarına göre sıraladığı bir liste getirecektir.

linux komutlar top komutu siralama 2

 

ps Komutu

 

ps komutu, hali hazırda çalışan prosesleri görmek için kullanılır. En çok kullanılan haliyle ps Komutu;

şeklinde kullanılır. Bu komut sistemde ve terminallerde çalışan tüm prosesleri, sahipleri ile birlikte gösterir.

Mesela biz Linux sistemimizde çalışan herhangi bir uygulamanın proses ID sini yani PID sini öğrenmek isteyelim. Bu uygulamamız da Firefox olsun.

komutu uygulandığında çıkan sonuçta ilk satırdaki ikinci sütundaki  2168 firefox programının PID sidir.

linux ubuntu temel komutlar proses islem id pid ogrenme ps aux komutu

 

kill Komutu

 

Sistemimizde çok kaynak yiyen ya da sistemimizi kilitleyen prosesleri sonlandırmak için kill komutu kullanılır.

Linux’ta herhangi bir prosesi durdurmak için ilk önce durdurmak istediğimiz prosesi ve onun ID’sini bulmalıyız.  Bir önceki ps komutu ile bir uygulamanın ID sini nasıl bulacağımızı göstermiştik. Örnek olarak “ps aux | grep firefox” dediğimizde firefox uygulamasının PID sini öğrenmiştik.

Şimdi de PID sini bulduğumuz firefox uygulamasını kill komutu ile sonlandıralım. Bunun için ilk olarak kill sinyallerini bir listeleyelim.

komutu ile kill sinyallerini listeledik. Bu listedeki sinyallerden 9 numaralı sinyali kullanacağız.

şeklinde komutu uyguladığımızda açık olan firefox uygulamamızı kapatacaktır.

temel linux ubuntu komutlari kill komutu ornek kullanimi

Linux’ta terminaldeyken yukarı ok tuşuna bastığımızda en son kullandığımız komutları görebiliriz
 

Faydalı Olabilecek Diğer Linux Komutları

 

Faydalı olabileceğini düşündüğümüz diğer Linux Komutları da aşağıdaki gibi listelenmiştir.

1.  whatis komut  Verilen komutla ilgili açıklamaları görüntüler.
2.  last  Aktif kullanıcının giriş yaptığı hesabıyla en son ne zaman login olduğunu görüntüler.
3.  last kullaniciAdi  kullaniciAdi ile belirtilen kullanıcının en son ne zaman login olduğunu görüntüler.
4.  whereis uygulama  uygulama ile belirtilen uygulamanın bulunduğu dizini görüntüler.
5.  cat  /proc/meminfo  Bellek özelliklerini görüntüler. (RAM)
6.  cat  /proc/cpuinfo  İşlemci özelliklerini görüntüler. (CPU)
7.  uname  İşletim sisteminin adını görüntüler.
8.  uname -a  İşletim sisteminin Kernel bilgilerini görüntüler.
9.  date  Bilgisayarın tarih ve saat bilgilerini görüntüler.
10.  cal  Bilgisayarın tarih bilgisini takvim ile birlikte görüntüler.
11.  free  Bilgisayarda kullanılan bellek alanlarını görüntüler.
12.  du  Dizinlerin kullandığı alan boyutlarını görüntüler.
13.  df  Harddisk istatistiklerini görüntüler.

Makalemize burada nokta koyarken zaman zaman faydalı olacağını düşüneceğimiz komutları da ekleyerek güncelleme yapacağız.

Sorularınızı aşağıdaki yorum panelini kullanarak bizlerle paylaşabilirsiniz.

 

Pin It on Pinterest

Daha fazla Linux
Linux Ubuntuda Renkli Terminali Aktifleştirme
Linux Ubuntu’da Renkli Terminali Aktifleştirme

Linux komut satırı derslerine başlamadan önce terminal için önemli bir özellik olan renklendirme özelliğini aktifleştirelim. Linux Ubuntu'da terminal renkleri varsayılan...

Kapat